(بسمه تعالی)

(نکات قواعد عربی)                                            اسماء شرط        (نحو)

1- تمامی اسماء شرط مبنی هستند مگر لفظ ایُّ که معرب می باشد.

2- بطور کلی اسماء شرط دارای صدارات هستند و در نتیجه ما قبل اسماء شرط نمی توانند در این اسماء عمل کنند و در نتیجه از شرطیّت خارج می شوند و فعل مضارعی که بعد از این اسماء قرار می گیرند مجزوم نبوده بلکه مرفوع می‌باشند:

مثل اِنَّ مَنْ یَطْلُبُ یَجِدُ / لَیس ما یَسُرُکَّ یُعْجِبُنی

3- اگر ما قبل اسماء شرط حرف جر و یا اینکه مضاف باشند در چنین حالتی ماقبل اسماء شرط می تواند در این اسماء عمل نماید:

مثال: غلام من تَضْرِبْ اَضْرِبْ / عما تَسْالْ اَسْألْ: که در این صورت اسماء شرط محلاً مجرورند.

       مضاف  محلاً مجرور           حرف جر    محلاً مجرور

4- و اگر چنانچه این اسماء بر زمان یا مکان دلالت کند در این صورت بنابر ظرفیت برای فعل شرط محلاً منصوب هستند:

مثال: متی تَقُمْ اَقُمْ       / ایْنَما تکونوا یُدْرکْکُم الموتُ

      ظرف محلاً منصوب         ظرف محلاً منصوب  

5- و اگر چنانچه این اسماء بر سر حدثی (عملی) در آیند در این صورت مفعول مطلق هستند: اَیَّ ضَرْبٍ تَضْرِبُ اَضْرِبْ:                                                                                                          مفعول مطلق

6- اگر بعد از این اسماء فعل لازم واقع شود در این صورت این اسماء مبتدا و خبر همان شرط و جواب خواهد بود:

و اگر بعد از این اسماء فعل متعددی واقع شود در این صورت مفعول به محسوب می شوند.

 

مثال: مَنْ یَذْهَبْ اَذْهَبْ مَعَه. / مَنْ تَضْرِبْ اَضْرِبْهُ:

          م          خبر                            مفعول

 

7- در 5 مورد واجب است جواب شرط به همراه فاء جز ائیه مطرح شود:

الف: هرگاه جزاء مقرون به قَد- سین- سوف باشد. مَنْ مَدَحَکَ بِما لَیسَ فیکَ فَقَدْ ذَمَّکَ.

ب: هرگاه جزاء بوسیلة ما یا لن منفی شده باشد. اِنْ جاء نی ضَیفٌ فَما اَطْرُدُهُ اَوْفَلَنْ اَطْرُدَهُ.

ج: هرگاه فعل جامد باشد: اِنْ اَساوُا فَبِئسَ ما فَعَلوُا:

د: هرگاه جزاء فعل طلبی باشد: اِنْ سَقَطَ عَدُوُّک فَلا تَشْمَتْ به- فعل طب: امر- نهی- دعا

ه: هر گاه جزاء جملة اسمیه باشد: مَهْما اَرَدْتَ فَانّی مُسْتَعِدُّ لِقَضائه:

8- هر گاه جزاء شرط مضارع باشد در این صورت فاء جزائیه بر مضارع جایز است و رفع فعل مضارع واجب است بنابراین تقدیر که ضمیر بعد از فاء در محل مبتدا قرار دارد و جملة بعد از آن خبر: مَنْ یَطْلُبْ فَیَجِدُ.    مبتدا : هو

                                                                                                خبر  

9- و ورود فاء بر جواب در 3 مورد ممتنع است:

الف: هرگاه جزا فعل ماضی متصرف و مجرد از قد باشد: مَنْ صَبَرَ ظَفَرَ

ب: هر گاه جزا فعل مضارع منفی به لَمْ باشد: مَنْ حَرَصَ لَمْ یَنْدَمْ

ج: هر گاه جزا فعل مضارع منفی به لا باشد و این لا نباید برای نفی مستقبل باشد بلکه نفی به طور کلی:

اِنْ تَعُدُّوا نِعمةَ الله لا تُحْصوها)

10- اگر فاعل مفرد مونث حقیقی متصل به فعل متصرفش باشد در این صورت لازم است که ت تانیث به فعل اتصال یابد.

مثال: تَعَلّمَتِ الفَتاة:        / تَنوُحُ الْحَمامَة:

11- و اگر فاعل مونث مجازی یا غیر متصل به فعلش باشد و یا اینکه فعل جامد باشد در چنین مواردی حذف و یا اثبات تاء تانبث هر دو جایز است: مانند طَلَعَ یا طَلَعَتِ الشمسُ/ سافَرَ یا سافَرَتْ الیومُ هندٌ، یا نعم یا نعمت الجاریه.                                                                 مونث مجازی            فاعل غیر متصل به فعل     فعل جامد  

12- هرگاه فاعل اسم ظاهر و ملحق به جمع سالم (مذکر – مونث) باشد مثل- النبین- البَنات یا ملحق به جمع مکسر

مثل: العلماء- الجواری- النیاق یا به اسم جمع مانند نساء یا شبه جمع مثل الشجر در این صورت الحاق ت تانیث و عدم الحاق هر دو جایز است: جاء یا جاءت النبون- البنات- العلماء- نساء یا اَثمَرَ یا اثْمَرَتْ الشّجَرَ

13- مفعول در 3 مورد می تواند بر فعل و فاعل مقدم شود:

الف: زمانیکه مفعول به دارای صدارات باشد: مانند مَنْ رایْتَ / ایّا تَضْرِبْ اَضْرِب و دیگر اسماء شرط و استفهام.

                                                       مفعول         مفعول

ب: زمانیکه فعل آن بعد از فاء جزائیه در جواب اما واقع شود: امّا الیتیمَ فلا اتقهر:

                                                                       مفعول

ج: هرگاه ضمیر منفصل باشد: ایّاکَ نَعْبدُُ.

                                مفعول

14- در پاره ای از مواقع فاعل لفظا مجرور می شود و جر فاعل یا به اضافة مصدر به آن است و یا به توسط (با) یا (مِن) یا (لام) که هر سه زائده هستند مجرور می گردند:

مانند کفی بالعلم حیلةً/ وَ مازارنی مِنْ اَحَدٍ/ هیهاتَ هیهاتَ لما توعدون/ سُرِرْتُ مِنْ شَفاءِ الْمَریضِ.

       زائده  فاعل                  زائده  فاعل                     زائده  فاعل                           مصدر       فاعل

 

15- اسم مفعول مانند فعل مجهول عمل می کند و محتاج به نائب به فاعل است: اَلْمُعلمُ مَجْهولٌ قَدْرُهُ.

                                                                                                       نائب فاعل     مضافٌ الیه

16- در 4 مورد تقدیم خبر بر مبتدا لازم است:

الف- هرگاه خبر ظرف و یا مجرور به حرف جر و مبتدا نکره باشد: مانند عندی غلامٌ  /  فی القرآن شفاء.

                                                                             ظرف خبر مقدم           جار و مجرور

ب) هر گاه خبر اسم استفهام باشد: اینَ الطریقُ / کیفَ حالُک

                                    خبر مقدم           خبر مقدم

ج) زمانیکه مبتدا توسط الا یا انما محصو قرار گیرد: ما عادلٌ الّا اللهُ/ انّما عادلٌ اللهُ.

                                                             خبر                      خبر

د) زمانیکه مبتدا مشتمل بر ضمیر می باشد که آن ضمیر به خبر باز می گردد: فی الدّارِ صاحِبُها

                                                                                   خبر مقدم          ضمیر به مبتدا باز می گردد

یا در موارد زیر: هُنا یا ثَمَّ اخوک/ للهِ دَرُّکَ/ عندی اَنّکَ اَشْعَرُ الشُعَراء.

                   خبر مقدم         خبر مقدم        خبر مقدم

17- در موارد زیر واجب است مبتدا بر خبر مقدم شود 1- هر گاه مبتدا دارای صدارت باشد: ما اَحْسَنَ الصِّدْقَ. یا کم خبریه یا اَسماء شَرط وَ استفهام یا لفظ الّذی: کَمْ عبیدرَفی بیت ابی- اَلّذی یَدّلن.                       م

18- هر گاه صفت بعد از نفی یا استفهام قرار گیرد و در اسم ظاهر و یا ضمیر منفصل عمل کند مبتدا است و ما بعد آن مرفوع می شود و به خیر نیازمند نخواهد بود: ما عالمٌ اخوک بِالاَمْرِ / هل عارفٌ انتما بِحالی.

                                                       م      فاعل                         م     فاعل

و هرگاه مبتدا، وصف باشد یعنی اسم فاعل، مفعول، صفت مشبهه، اسم تفضیل باشد و قبل از آن ادات نفی یا استفهام قرار گیرد آن را مبتدای وصفی گویند: یعنی اسم مرفوعی که بعد از وصف می آید فاعلی است که جانشین خبر شده است.

19- به طور کلی وصفی که بعد از نفی و استفهام واقع شود و رافع اسم ظاهر و یا ضمیر منفصل است دارای سه صورت صحیح و یک صورت غلط می باشد: الف: صفت و اسم بعد از آن هر دو مفرد که به دو شکل است: مثل:

أقائمٌ رُیدٌ: 1- قائم: مبتدا و زید فاعل/ 2- قائم: خبر مقدم و زید مبتدای موخر      

ب: صفت مفرد و اسم بعد از ان مثنی یا جمع: أقائم الزیدان: قائم مبتدا و الزیدان فاعل و جانشین خبر

ج) صفت و اسم بعد از ان هر دو مثل هم باشند: أقائمان الزیدان: قائمان : خبر مقدم و الزیدان: مبتدا ی موخر

د) این صورت غلط: صفت مثنی یا جمع و اسم بعد از آن مفرد: أقائمون زید ← غلط

 

 

20- اگر افعال ناقصه تامه قرار گیرند به این شکل عمل می کنند: کان: واقع شد و حاصل شد . ظَلَّ: ادامه یافت

بات: در شب وارد شد/ اَمسی: در شامگاه وارد شد/ اضْحی: در نیمروز وارد شد/ صار: جابجا شد

اِنفکَّ : جدا شد / بَرِحَ: رفت / دامَ: باقی ماند / در این حالت افعال ناقصه تنها نیازمند فاعلند و محتاج به خبر نیستند: مانند: إنّما یقولُ لِلشَی کُنْ فَیَکون که کن به معنای ثَبِّت   

و سبحان الله حینَ تُمْسونَ و حینَ تُصْبحون/ خالدین فیها ما دامت السمواتُ و الارض یا ظَلّ الحر یعنی ادامه یافت/ یا باتَ الطائر: یعنی در شب وارد شد.

21- افعال ناقصه بر 3 نوع هستند:

الف) دسته اول متصرف تامند یعنی دارای ماضی- مضارع- امر و مصدر و اسم فاعل بوده و شامل:

کانَ- اَصْبَحَ- اَمْسی- اَضحی- باتَ- ظَلّ- صارَ مانند کانَ- یکونُ- کونوا

ب) دسته دوم صرف نمی شوند: شامل لیسَ- مادامَ که فقط صیغه ماضی دارند.

ج) دسته سوم به طور ناقص صرف می شوند که دارای قسم مضارع می باشند شامل: مازالَ- مافتیَ- مابرحَ- ما انفکَّ.

22- کانَ در صورتی زائد (تاکید کننده معنی) قرار می گیرد که بین دو موضوع متلازم از قبیل: ماء تعجب و فعل آن / صفت و موصوف : مبتدا و خبر، صله و موصول، فعل و فاعل، فعل مجهول و نائب فاعل

صفت و موصوف: مَرَرْتُ برجلٍ کانَ قائمٍ./ مبتدا و خبر: زیدٌ کانَ قائمٌ.  

23- اگر قبل از کانَ علامت نفی باشد در این صورت بر سر کانَ باء زائده (تاکید کنندة معنا) افزوده می شود:

وَ ما کانَ اللهُ بظَلّامٍ لِلْعَبید/ همچنین نون مضارع مجزوم جایز است حذف گردد:

 24- لیس به چند مر اختصاص دارد: 1- می توان بر خبر آن باء زائد آورد: لیس الله بظالم

2- می توان خبر آن را حذف کرد: قالَ الجاهلُ فی قَلبه لیسَ اِلهٌ: یعنی لیسَ اِلهٌ موجوداً.

3- هر گاه خبرش به وسیلة الّا شکسته شود که عمل لیس باطل می شود: لیسَ الطّیبُ الا المِسکُ.

25- افعالی که بر شروع در خبر دلالت می کنند و آن عبارتند از شَرَعَ- اَنْشَاَ- طَفَقَ- اَقْبَلَ- عَلَقَ- اَخَذَ- جَعَلَ- هَبَّ- ابْتدأ- قامَ- اِنْبَری

نکته: در مورد افعال مقاربه: خبر فعل مضارع باشند و خبر از این افعال مؤخّر گردد.

ولی قرار گرفتن خبربین فعل و اسمش جایز است: کادَ یَسْقُطُ البیتُ.

و آن هم در صورتی است که خبر مقترن به ان نباشد و اگر چنین موردی پیش آید باید آن فعل را تامه حساب کرد:

اَوْشکَّ اَنْ یَذْهَبَ زیدٌ← تامه است چون فعل مضارع با انْ بین فعل و اسم قرار گرفته.

 

 

 

26- افعال مقاربه از نظر اقتران خبر شان به اَنْ و عدم اقترن خبرشان به آن به 4 نوع هستند:

1- اقتران خبرشان به آن لازم است: مانند حری- اِخْلَوْلَقَ   

2- عدم اقتران خبرشان به اَنْ لازم است شامل شرعَ و اخوات آن

3- غالباً خبرشان مقترن به اَنْ است: عِسی و اوشکَّ  

4- غالبا خبرشان به اَن نیستند: کادَ- کَرَبَ  

27- آنچه که از افعال مقترن شروع مشتق شده از افعال مقاربه محسوب نمی شود بلکه مانند دیگر افعال تام، متعدی و لازمند رایتُ کاتباً یُنْشِیُ کلاماً و یَشْرَعُ فی عَمله:

28- زمانیکه عسی و اوشکَّ وَ اِخْلولَقَ به مصدر متشکل از اَنْ مصدریّه و فعل نسبت داده شوند در این صورت فعل تامه هستند.

29- حروف مشبّهه به لیسَ شامل: اِنْ- ما- لا- لاتَ که مانند لیسَ برای نفی آورده می شود.

30- حرف ما به سه شرط عمل لیس را انجام می دهد:

الف: خبر و همچنین معمول خبر بر اسم ما تقدم نشده باشد. 2- بعد از ها اِنْ عنوان نشده باشد. 3- خبر آن بوسیله الّا نقض نگردد. ما اَلْکسلانُ محموداً.

                   اسم        خبر

فقط اگر بر خبر شبه جمله باشد در این صورت اعمال و اهمال ما هر دو جایز است: مانند ما لِلْسرور دوامٌ. و اقتران خبرها به باء زائده بدون اشکال است:

و ما دارُ الفَناء لَنا بدارٍ.

31- زمانیکه اِنَّ تخفیف یابد باطل شدن عمل آن از باقی ماندن عملش بهتر است در نتیجه دو جزء بعد از آن بنابر مبتدا او خبر بودن، مرفوع می شوند و لام ابتدا بر خبر آن وارد می شود: اِنِ الْبَدْرُ لَطالِعٌ.

یا اِنْ جَریراً لَشاعِرٌ امویُّ / اِنْ جریرٌ لَشاعِرٌ امویُّ

هر گاه لام ابتدائیت بر خبر داخل شود اِنْ مخففه است.

32- اَنَّ در صورتیکه تخفیف یابد، اسم آن ضمیرشان محذوف محسوب می شود و خبر آن جمله است.

و بر سر جملة اسمیه، و فعل جامد و فعل متصرف وارد می شود.

اَنَّ در صورت تخفیف اگر بر سر فعل متصرف در آید در این صورت فعل وجدایی بین آن و فعل متصرف بوسیلة قَدْ، سین، سوف، لوشرطیه و یا یکی از حروف نفی باید ایجاد شود:

عَرِفْتُ اَنْ قَدْ یَنْجَحُ اخوک/

33- هر گاه لکِنَّ تخفیف یابد عمل آن باطل می شود و بهتر است به همراه و او بیاید تا با واو عاطفه اشتباه نشود: نجا المسافرونَ ولکِن صدیقکَ غَرِقَ.

34- شرایط لای نفی جنس: الف) اسم و خبر هر دو نکره باشند 2- اسم متصل به آن و فاصله ای ایجاد نگردد. ج) خبر لا بر خودش مقدم نگردد. د) حرف جر بر لا مقدّم نشود.

35- ضمیر شأن: ضمیر غائب مفردی که کنایه از شان است: هو اللهُ رحیمٌ.

ضمیرشان یا منفصل یا متصل: ← یا به اِنَّ و اخوات آن و یا به افعال قلوب اختصاص می یابد.

اَخْبَرْتُ اَنّه یَقُوم الامیر/ ظَنَنْتُهُ الداءَ وَ بیلٌ.

36- ممکن است مفعول مطلق در لفظ با فعلش، مختلف ولی در معنی با آن یکی باشد: جَلَسْتُ قُعوداً- قُمْتُ وُقوفاً.

37- عامل مفعول مطلق می تواند فعل، وصف، مصدر باشد: رایتکُ مُجتهداً اجتهاداً. سُرِرْتُ بجّدکَ جدّاً فی طلب العلم.

                                                                         وصف                          مصدر

38- فعلی که عامل مفعول مطلق است، لازم است متصرف، و تام باشد در نتیجه صحیح نیست گفته شود:

ما اَحْسَنَ زیداً حُسناً      کُنْتُ فی الحدیقه کوناً. و امّا وصفی که عامل مفعول مطلق واقع می شود لازم است که بر حَدَثی دلالت کند در نتیجه افعل تفضیل، صفت مشبهه نمی تواند عامل مفعول مطلق قرار گیرد.

اَنْتَ اکْرَمُ النّاس کَرَماً      انتَ کریمٌ کَرَماً.    ←  هر دو غلط  

39- هفت چیز به جای مفعول مطلقی که بیانگر نوع و عدد است قرار می گیرد:

الف) لفظ کل و بعض که به مصدر اضافه شده باشد: جَد َّالطالبُ کلَّ الْجّد/ مالَ بعضَ الْمَیلِ.

ب) عدد و وسیله مخصوص فعل : جُلِدَ المجرمُ خمسینَ جَلْدَةً/ طَعَنْتُهُ رُمْحَاً.                          

ج) صفت: خاطَبْتُه اَحْسَنَ خَطابٍ: که در اصل خاطبْتُهُ خطاباً اَحْسَنَ خِطابٍ.

د، نوعیت یا شکل: یَموتُ الکافِرُ مَیتَةَ سوءٍ وَ یعیشُ المؤمنُ عیشَةً راضیةً.

ه) اسم اشاره به مصدر باز گردد: اَکْرَمْتُهُ ذلک الاِکرامِ.

ن) ماوایّ استفهامی یا شرطی: ما فَعَلْتَ- ایَّ سیرٍسِرْتَ/ ما تَطْلُبْ اَطْلُبْ/ اَیّا تُعاشِرْ اُعاشِر)

40- جایز است که بر مفعول به لام جارّه زائده برای تاکید عنوان شود: لِزیدٍ ضَرَبْتُ/

هدیً و رحمةٌ للّذینَ هم لرَبِّهم یَرهَبُون که به این لام تقویت گویند. انتَ فعالٌ لما یُرید.

41- افعالی که دو مفعول را منصوب می کند و اصل آن دو مبتدا و خبر است افعال قلوب نامیده می شوند و شامل: ظَنَّ- خالَ- حَسِبَ- زَعَمَ- جَعَلَ- عَدَ- جَعَلَ- هَبْ- رای- عِلمَ- وَجَدَ- اَلْفی- دری- تَعَلَّمْ   

مانند: وَجَدْت ُالعِلْمَ نافعاً.

           مفعول اول    مفعول دوم

 

 

 

همه افعال قلوب متصرف تام هستند یعنی از آنها مضارع و امر و اسم فاعل و مفعول و مصدر مشتق می شود به استثنای هَبْ- تَعَلَّمْ که تنها به صیغة امر استعمال می شوند.  

42- هر گاه بین افعال قلوبی که متصرّفند یا جمله ای را که باید در صدر کلام قرار گیرد، فاصله ای ایجاد شود، دیگر افعال قلوب عمل می کند مانند ظَنَنْتُ ما کلامُکَ صِدْقٌ: و آنچه که موجب تعلیق عمل این افعال می شود شامل:

و اِنْ و لانافیه وَ لام ابتداء و لام قسم و لو شرطبه و کم خبر یه وادات استفهام و لعلّ.

مانند: اَوَلَمْ یَرَوا کم اهْلَکنا قَبْلَهُم من القرون/ اِنْ اَدْریَ لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ/

43- افعالی که دو مفعول را منصوب می کنند که اصل آن دو مبتدا و خبر نیست:

 

مانند: کسا- رَزِقَ- اَطْعَمَ- سَقی- زَوَّدَ- اَسْکَنَ- اعْطی- مانند کسا اخوکَ الفقیرَ ثوباً.

                                                                             مفعول اول   مفعول دوم

44- افعالیکه به سه مفعول متعددی یم شوند: اَری- اَعْلَمَ- حَدّثَ- خَبَّرَ- اَخْبَرَ- اَنْبَاَ- نَبَّاَ

45- هرگاه اسم فعل به معنی فعل لازم باشد در اینصورت تنها فاعل را رفع می دهد. هَیهاتَ زیدٌ← بَعُدَ

هر گاه اسم فعل به معنی فعل متعدی باشد در این صورت فاعل را مرفوع و مفعول را منصوب می کند: بَلْهَ هذا الاَمْرَ این امر را رها کن/ رُوَیْدَ اخاکَ/ اَمْهْلْ اخاک

46- هرگاه فعل، اسم فاعل متعدّی باشد گذشته از فاعل نیازمند به مفعول هم می باشد: لیسَ زیدٌ ضارباً ابوهُ عَمْراً.

                                                                                                                 فاعل  مفعول

47- اوزان مبالغه شامل: فعّال- مِفْعال- فَعول که در حکم اسم فاعل برای عمل کردن است. هذا منّاعُ الخیرَ.

48- می توان اسم مفعول را به معمول اول اضافه کرد و آن دو مفعول به حالت خویش باقی بماند: بَکْرُ معلمُ الْاَبِ اخاک فاضلاً.

مفعول دوم  مفعول سوم

49- طریقه ساخت فعل تعجب مانند اسم تفضیل بوده و لازم است دارای این شرایط باشد:

الف) فعل ماضی باشد.

2- ثلاثی باشد بنابراین از صیغه هایی مانند تَعاوَنَ- دَحْرَجَ ساخته نمی شود.

ج) متصرف باشد پس از لیسَ- عسی- نعمَ- بِئس صیغه تعجب آورده نمی شود. صیغه تعجب قابل زیاده و نقصان باشد بنابراین از کلماتی نظیر فَنی- ماتَ- غَرِقَ- عَمِیَ صیغة تعجب آورده نیم شود.

ه) از فعل تام (غیر ناسخ باشد) پس از کاد و کان و اخوات آن ساخته نمی شود.

ن) از افعال مثبت باشد پس از افعال منفی ساخته نیم شود.

خ) صفت مشبهه آن بر وزن اَفْعَل- فَعْلاء نباشد. مانند اَعْرَجْ0 عَرْجاء

ح) فعل معلوم باشد بنابراین از فعل مجهول ساخته نمی شود.

50- شرط اسم متعجب منه (اسمی که بعد از صیغة تعجب قرار می گیرد 1- یا معرفه باشد.

2- یا نکرة مختصّه:

مثال: ما اَلَذَّ الثَّمَرَ / ما اَسْعَدَ رَجُلاً یخاف الله: رجلاً نکره مختصه است که جمله بعد صفت آن می شود.

پس در جمله ما اَحْسَنَ رجلاً/ صحیح نیست چون رجلاً نکره مبهمه می باشد.

51- اشتغال: عبارت است از اینکه اسمی مقدم گردد و فعل یا شبه فعلی مؤخر گردد که در ضمیر عمل می کند و آن ضمیر به اسم مقدّم برگردد. مانند: الکتابُ قَرَاتُهُاَلْامینَ انا مُشارکهُ

                                         مشغول عنه    مشغول‌به  مشغول عنه     مشغول به

یا هَلّا الشرَّ تَجّنَبْتَه/ الفقیرُکم اَعْطَیتَه/ زیدٌ الذی ضَرَبْتُه/ السّائلَ لاتَنْهَرْهُ/ أطائُرةً رَکَبْتَهاء / اِنْ الواجِبَ اَهْمَلتُه/ اخوکَ رایتُهُ/

52-منادی مستغاث بغیر از لام مجرور نمی شود مانند یا لَزیدٍ الشّجاعَ لِلْمَنکوبِ:

                                                             مستغاث   صفت       مستغاث له

53- گاهی مواقع مفعول له بوسیلة لام مجرور می شود: والارضَ وَضَعَها لِلاَنامِ

                                                              مشغول عنه            مفعول له

54- هر گاه اسم جامد بر هیئت و شکل دلالت کند در اینصورت می تواند حال قرار گیرد و فرقی نیست. بین اینکه مؤولِ به مشتق باشد مانند کَرَّ زیدٌ اَسداً. در تاویل مشتق به شجاعاً. یا موول به مشتق نباشد. مانند لبست خاتمی ذهباً.

                                                               جامد حال                                                             حال

انگشتری را در حالیکه از طلا بود، در دست کردم.

55- اسم جامد موول به مشتق در 5 مورد حال به حساب می آید:

الف) هر گاه بر تشبیه دلالت کند: رایتُهم فی الْوَغیِ اُسُداً- تاویلِ به شُجاناً.

ب) چنانچه بر مفاعله (بین دو نفر) دلالت کند: سِرْتُ معهُ جَنباً الی جَنبٍ: تاویل به متسانِدین.

                                                                   جامد

ج) هرگاه بر تربیت دلالت کند: اُدخُلوا رِجلاً رجلاً: تاویل به مترتبین.

                                             جامد

د) هر گاه بر تفضیل دلالت کند: علمته النحو باباً بابا:  تاویل به مُفَصِّلاً.

                                                 جامد

 

 

 

 

 

56- جامد غیر موول به مشتق در موارد زیر حال به حساب می آید:

الف) هرگاه حال موصوف باشد: فَاتّخذتْ مِن دونِهم حِجاباً فَاَرْسَلْنا الیها رُوحَنا فَتَمَثّلَ لها بَشراً سَوّیا.

                                                                                         حال موصوف  صفت

ب) هر گاه حال بر عدد دلالت کند: جاء وقتُ الاُنسِ اربعةَ ایّامٍ.

                                                           حال

ج) هر گاه نوع صاحبش را بیان کند: اشتریتُ السّاعةَ فِضَّةً:

د) هر گاه فَرعِ بر صاحب حال باشد: تَصوغون الحدیدَ سیوفاً و تَقْطَعونَ الْاًسْجارَ اخشاباً:

                                       فرع بر صاحب حال      حال       فرع بر صاحب حال   حال

ه) هر گاه حال بر اصالت اصل دلالت کند: تَعْبدونَ مَن نَحِتَ رُخاماً:

57- هر گاه جملة حال جملة فعلیه ای باشد که فعل آن ماضی منفی به ما باشد در این صورت اقتران آن فقط به واو واجب است: وَقَفَ الخطیبُ و ما فاهَ بِبِنْتِ شَفَةٍ: در حالیکه لب باز نکرد. هر گاه حال جملة فعلیه ای باشد که فعل آن مضارع مثبت باشد در این صورت تنها به وسیله ضمیر ارتباط پیدا می کند. مثال جاء الانبیاء یُبشّرون النّاسَ. و ارتباط جمله فعلیه که فعل آن مضارع مثبت است در صورتی بوسیلة ضمیر است که قبل از فعل مضارع حرف قد واقع نشده باشد. چه آنکه اگر قبل از فعل مضارع حرف مذکور قد لِمَ تَذمّونی و قد تعلمونَ صِدْقَ وَدّی.  

58- در این مثالها حال را مشخص کنید: ما نُرْسِلُ الرّسُلُ الّا مُبَشّرین/ عَجِبْتُ من ذهاب الاسر ِماشیاً/ مَرَرْتُ بِهِنْدٍ

                                                   صاحب حال       حال                             صاحب حال   حال       صاحب حال

جالِسةً/ عَجِبْتُ مِنْ دهابکَ مَسْرِعاً/ جاء ضاحِکاً زیدٌ.

 حال                     صاحب حال   حال           حال     صاحب حال

59- اسمی که بعد از اسماء مقادیر عنوان می شود می تواند بنابر بدلیت مرفوع گردد: عندی رَطَلٌ زیتٌ.

                                                                                                          بدل

60- تمیزکَمْ اِسْتفهامیه مفرد و منصوب است: کَمْ کِتاباً قَرَاْتُمْ. مگر اینکه میان کم استفهامیه و تمیزش فعل متعدی فاصله

                                            استفهامیه   متغیر

شود که در این صورت لازم است مِنْ بر آن افزوده شود: کَم قَرَاْتُم من کتاب؟

                                                               فعل متعدی

 

 

 

 

 

61- هر گاه بعد از کم استفهامیه فعلی قرار نگیرد یا اینکه فعل لازمی بیاید در این صورت بنابر ابتدائیت محلاً مرفوع می باشد:

کَمْ طبیباً فی المدینه                                     کَمْ تلمیذاً قَرَّتْ عیناه الیوم بنیلة الشّهادة؟

مبتدا و محلاً مرفوع    اسم چون فعل ندارد                                      م           فعل لازم

و یا اینکه بعد از آن فعل متعدی که به ضمیر آن مشتغل شده باشد: کم کتاباً طالِعْتُهُ.

                                                                       مفعول و محلاً منصوب

و با اینکه اگر کنایه از ظرف باشد مفعول فیه و کنایه از مصدر مفعول مطلق و یا اینکه خبر برای فعل ناسخ قرار گیرد:

کَمْ اِلتِفاتَةً اِلْتَفْتَّ؟ کَمْ یوماً صُمْتَ؟ کَمْ کانَت جواریک؟

مفعول مطلق           مفعول فیه         خبر کان

62- همچنین جایز است تمیز کم  خبریه بتوسط مِنْ مجرور گردد: کمْ مِن مَرَّةٍ شاهَدْتُهُ.

                                                                             تمیز

هر گاه بین کم خبریه و بین تمیزش فاصله ایجاد شود نصب تمیز واجب است:   کم لی عبداً.

                                                                                      فاصله    تمیز

63- تمیز کاَیِّنْ مفرد مجرور به مِنْ است: کاَیِّنْ مِنْ رجلِ رایتُ.

تمیز کذا مفرد منصوب است: استریتُ کذا و کذا کتاباً

                                                  تمیز کذا

64- اسم تفضیل با رعایت سه شرط می تواند اسم ظاهر را رفع دهد. 1- صفت برای اسم جنس باشد.

2- قبل از اسم تفضیل نفی یا نهی یا استفهام انکاری باشد مرفوع افعل تفضیل بیگانه و برخوردش تفضیل داده باشد.

ما رایتُ رجلاً اَحْسَنَ فی عَیْنَه الْکُحْلُ منهُ فی عینِ زیدٍ/ و هل فی الناسِ اجلٌ احقُ به الْحَمْدُ مِنهُ بِمُحْسِنٍ لایُمَنُّ.

            موصوف  صفت             فاعل                                               موصوف   صفت        فاعل

 

65- افعال مدح و ذم شامل نِعْمَ- بِئسَ- حَبّذا- ساءَ و همه آنها جامدند و تنها فعل ماضی از انها استعمال می شود.

66- فاعل نعمَ- بِئسَ- ساءَ واجب است ضمیر مستتر باشد و این در صورتی است که فاعل بوسیلة نکرة منصوب بنابر تمیز بودن تفسیر شده باشد یا فاعل به توسط (ما) نکره که به معنای شی است تفسیر گردد:

مثال : نِعمَ رَبْعَاً دارُنا/ نِعمَ ما زیدٌ.

تقدیر: نعم هو رَبعاً                  نعم هو شیئاً.

               فاعل                               فاعل

67- تقدیم اسم مخصوص بر فاعل جایز نیست مانند : نِعمَ اخواکَ الرّجلانِ. اما تقدیم اسم مخصوص بر فعل جایز است:

                                                          اسم مخصوص    فاعل ← غلط

اخواک نِعمَ الرّجلان.

اسم مخصوص   فاعل

می توانیم اسم مخصوص را حذف کنیم مانند: دَرَسْنا النّحو علی استاذٍ فاضلٍ وَ نِعْمَ الْمُدَرّسُ اصل نعمَ المدرسُ الاستاذُ

                                                                                                                 فاعل                             اسم مخصوص

حذف اسم مخصوص بعد از لفظ ما جایز است: نعمّا و بِئسَما.

68- هر گاه اسم اشارة ذا حذف شود اسم مخصوص و فاعل حِبَّ می شود: مانند حُبَّ فَنُّ التاریخ و جایز است.

                                                                                           فاعل

اسم مخصوص و را به باء زائده مجرور ساخت مانند حُبَّ بفَنِ التاریخ.

                                                              فاعل محلاً مرفوع

69- در این دو مثال ترکیب به این صورت است: حَبّذا رجلاً بطرسُ/ حبّذا شاعراً اخوک.

                                                       فاعل  تمیز  اسم‌مخصوص  فاعل  حال  اسم‌مخصوص 

70- ادات استثناء شامل: الّا- غیر- سوی- خلا- عدا- حاشا

در این آیه شریفه لوکان فیهما الهٌ الّا الله لَفَسَدتا: الّا به معنای غیر و صفت واقع می شود.

71- مستثنای بغیر و سوی مجرورند: قامَ القومُ سوی زیدٍ/ ما کلّمنی احدٌ غیرُ خالدٍ.

                                                                        مستثنی                         مستثنی

اعراب خود کلمه غیر و سوی مانند اسمی است که بعد از الّا واقع می شود بنابراین در هر موضعی که مستثنای به الا منصوب می شد نصبش واجب است. مانند: لِکُلِّ داءٍ دواءٌ غیرَ الحَماقَةِ/ جائنی القومُ غیرَ زیدٍ.   

72- غیر دارای دو معنا است: 1- به معنای استثناء که گذشت 2- صفت مانند جاء فی رجلٌ غیرُک.

                                                                                                      صفت

73- اگر چنانچه خلاوعداوحاشا را فعل حساب کنیم در اینصورت بعد از آنها بنابر مفعولیت منصوب هستند:فصُل القضاه خلااوعدااوحاشا زیداً. و اگر حروف جاره محسوب کنیم مستثنی و مجرور است فصل القضا خلا زیدٍ.

                        منصوب

 هرگاه بر عداوخلا لفظ ماء مصدریه مقدم گردد در این صورت عداوخلا را باید فعل حساب کنیم و نصب مستثنی واجب است. و ناگفته نماند ما مصدریه و ما بعد تاویل به مصدر رفته و بنابر حالیت منصوب می گردد.

74- هر گاه حروف جارّه زائده (تاکید کنندة معنی) باشند مانند ما جاء من احد و حروفیکه بمنزله حروف جر زائد باشد: رُبّ – لعلّ- لولا و همچنین کاف تشبیه نیازمند به متعلق نیست: زیدٌ کالاسدِ.

و متعلق ظرف و جارو مجرور فعل یا شبه فعل است.

75- اسمائی که دائم الاضافه اند: کل- بعض- مثل- شبه- غیر- سوی- کلا- کلتا- نحو- قباله- (رویا روی)- حذاء (بهره) ازاء- تجاه- تلقاء- سبحانَ- معاذ- مع- سائر- لَعَمْرُ- ذو- ذات- اولو- اولات- بین- لدی- لدن- عند- وحد- وسط- عل- جهات ششگانه- دون- قبل- بعد- ای- حَبْ- جمیع

76- در بیان الفاظ دائم الاضافه پنج لفظ (کل- بعض- جمیع- مع- ایّ) جایز است که در نیت و تقدیر اضافه شوند بنابراین مضاف الیه آنها حذف می گردد: مثل کلُّ حیٌّ/ ایّا ماتدعوا فَلَهُ الاَسماءُ الحُسنی: ایّا اسمٍ.

77-  اضافه لفظی در موارد زیر است. اضافة اسم فاعل به مفعول: جاء سارقُ البیتِ.

                                                                             فاعل      مفعول

و صیغه مبالغه همین طور شرّابُ و الْعَسَلِ

2- اضافه اسم مفعول به نائب فاعل خویش هذا مسروقُ البیتِ.

                                                      مفعول      نائل فاعل

3- اضافه صفت مشبهه به فاعل انتَ الکریمُ الاصلِ.

                                   صفت مشبهه    فاعل

78- نعت حقیقی: تابعیست که بر صفتی از صفات منعوت دلالت کند و به آن نعت حقیقی گویند:

هذا ثوبٌ مُمَزَّقٌ. و یا اینکه نعت از صفات متعلق منعوت است که نعت سببی گفته می شود. هذا ثوبٌ مُمَزَّقةٌ اطْرافُهُ. 

79- در این جملات نعت (صفت) را مشخص کنید: صادَقْتُ الفتی هذا/ عرفتُ العالم الذی اِخْتَرَعَ الحاکی

                                                                                        صفت                   صفت         دستگاه بخش     

رایت رجالا ثلاثةً- شاهدتُ رجلاً لبنانیاً- هذا رجلٌ ذو فَضلٍ- انتَ فتیً ایُّ فتیً- انتَ فتیً کلُّ الفَتی- یوسف الفلکی-

                صفت                          صفت                  صفت                  صفت                  صفت                      صفت

شهِداللهُ العظیم- نزغَ ابلیسُ الرّجیمُ- انا عبدک المسکینُ- بَلْ انتم قومٌ عادون- جاء هذا الادیبُ- ضَرَبْتُهُ ضربةً واحدةً-

          صفت                  صفت                       صفت                       صفت                 صفت                         صفت

مَرَرْتُ بهذا الکریمِ.

     صفت

80- هر گاه منعوت اسم جمع باشد در این صورت در نعت دو وجه است: عاشَرْناقوماً مهذّباً.

عاشرْنا قوماً مهذّبینَ.   

81- تاکید شامل: کت- نفس- عَینْ- کلا- کلتا- جمیع: کلا: مثنی مذکر کلاها/ کلتا: مثنی مونث کلتا هما.

82- معرفه می تواند بدل از نکره قرار گیرد: الفعل قسمان: الجامد و المشتق.

                                                                      نکره             بدل

همچنین نکره می تواند بدل از معرفه قرار گیرد مشروط به اینکه نکره موصوفه باشد: مَرَرْتُ بزیدٍ رجلٍ عالم.

                                                                                                                                    بدل

در این مثالها بدل چیست: لا الهَ الّا الله                       /ما جاء نی احد الّا هندٌ.

                        بدل از ضمیر هو در خبر محذوف (بوجود)است                     بدل برای احد

ما قام القومُ الّا زیدٌ                  لا یُعاقِبُ اللهُ الناسَ الّا الاشرارَ.

              بدل     که مستثنی بدل از مستثنی منه است                     بدل         بدل بعضی از کل مستثنی منه است

83- مِن زائده (تاکید کنندة معنی) قبل از نکره عنوان می شود مشروط به آنکه اسم نکره، مبتدا، فاعل، مفعول، باشد: و قبل از آن نفی، نهی، یا استفهام به هل مطرح شده باشد:

ما جاء نی مِنْ رجلٍ: فاعل/ هل لِلْواشی من صدیق/ هل لِباغٍ مِنْ مَفَرٍّ

                    فاعل                                      مبتدا                    مبتدای موخر

هل رایتَ من رجلٍ / ما فَرَّطْنا فی الکتاب مِنْ شیء

                   مفعول                                   مفعول مطلق

84- اگر به رُبَّ ما کافه ملحق شود ربّ از عمل خود باز می ماند: ربّما بطرس قائمٌ. ربّما قامُ بَطرسُ.

اگر مجرور رُبَّ در جمله ای باشد که پس از آن فعل لازم قرار گیرد در این صورت آن اسم بنابر مبتدا محلاً مرفوع است مانند: رُبَّ خطیبٍ فَصیحٍ نَبَغَ فینا.

                        مبتدا

و اگر مجرور رُبَّ در جمله ای باشد که پس از آن فعل متعددی قرار گیرد و خود آن فعل معمول دیگری را به عنوان مفعول نصب نداده باشد محلاً منصوب بنابر مفعول: مانند رُبَّ رجلٍ صالحٍ لَقَبْتُ.

                                                                                    مفعول

ولی اگر فعل متعددی باشد و آن فعل بر ضمیر وارد شده باشد دو وجه وجود دارد: 1- بنابر مبتدا محلاً مرفوع         2- اشتغال محلاً منصوب مثل رُبَّ وزیرٍ خطیرٍ حادثتُهُ و هو اَخْفَضُ منکَ جانباً.

                                              م-مفعول

85- هر گاه مُذْومُنْذُ برای ماضی و زمان حاضر باشند در این صورت لازم است که دو لفظ مذکور حرف جر محسوب شوند.

ما رایتُه مُذ یومنا حال/ مارایتُه مذو یومینِ: گذشته

  • لولا: حرف جاره محسوب می شود و هر گاه بر ضمیر متصل وارد گردد: لولاکَ و زیدُ لَهَلَکْتُ.

  مجرور لولا   مبتدا و خبر آن محذوف

86- هر گاه اسمی که بعد از لا قرار می گیرد بتواند صفت / حال/ خبر قرار گیرد در این صورت لاء عاطفه نبوده بلکه نفی محض است.

صفت: هذا بیتٌ لاقدیمُ ولاجدیدُ/ خبر: الغلامُ لاصبُّی و لاشابٌ.

                        صفت                                  خبر

حال: عرفتُ العاطلَ لا نافعاً و لامُنْتفِعاً.     امّا زیدٌ عالمٌ لاجاهلٌ.

                            حال                                          عطف

 

 

 

87- حرف ما: گاهی مصدریه است: عَجِبْتُ مِمّا فَعَلْتَ← فِعْلَکَ

                                                            مصدریه

و همچنین ما به صورت زائده نیز می آید و آن دو قسم است 1- بازدارنده از عمل 2- غیربازدارنده

اما مای کافه سه نوع است: 1- بازدارنده از عمل رفع که به سه فعل : قَلَّ- کَثُرَ- طال اتصال می یابد.

2- بازدارنده از عمل نصب و رفع که به اِنَّ و اخواتش اتصال می یابد. 3- بازدارنده از عمل جر که به چهار ظرف بینَ- بَعْد- حیث- اذْ

88- لولا و لوما بر امتناع چیزی به سبب وجود چیز دیگری دلالت می کنند. و لولا وارد نمی شود مگر بر مبتدائی که خبرش حذف گردیده: لولا علیٌ لَهَلَکَ العمر. و اگر چنانچه بعد از لواسمی قرار گیرد آن اسم فاعل برای فعل محذوف

                             م و خبر (موجودٌ)

محسوب می شود و فعل مذکور مفسر آن فعل محذوف خواهد بود. مثال لوزیدٌ قام لفعلت کذا.

                                                                              فاعل

89- اِنْ و لَوْ شرطیه دارای چه خصوصیاتی هستند: اِنْ بر زمان آینده دلالت می کند اگر چه بر فعل ماضی وارد شود. و لو برای زمان ماضی است اگر چه بر فعل مضارع وارد شود. و جزم نمی دهد.

لو قُمْتُ اَوْ تقومُ قُمْنا: اگر می ایستادی، می ایستادیم.

90- اِنْ و لَو اگر بعد از واو قرار گیرند وَصلیه هستند و نیازمند به جواب نخواهند بود:

مثال: اَکْرِم اباکَ وَ اِنْ وَبَّحِکَ/ لا تَقْبَلْ الخیرَ من کذاب ولو اتاکَ بِحَدیثٍ عجابٍ :

  • لو برای تقلیل آورده می شود: تصدق و لو بدرهم:/ و همچنین لو مصدریه واقع می شود که بیشتر بعد از وَدَّ یودّ می آید. اَوَدَّ لَوْ یُخَلِّدُه ذکرک.

91- حروف زائد شش گانه حرفند که شامل: اِنْ- اَنْ- ما- لا- مِنْ- باء

الف) ان: مواقعی که زائده قرار می گیرد: 1- بعد از ماء نفی بعنوان زائد (تاکید کننده معنی) طلبت زیدا فما ان رایته.

2- بعد از الا استفتاحیه: الا ان سری لیلی فَبِتُّ کئیبا: آگاه باش که رفت شب من پس شب را به روز آوردم و نارحت بودم.

ب) اَنْ: 1- قبل از لو زائده است و قسم هم قبل از ان باشد: و الله اَنْ لو قُمْتَ قُمْنا.

2- بعد از لمّا که بر زمان دلالت کند: لمّا اَنْ هَلَّ الهلال: زمانیکه برآید هلال

3- قبل از لاء نافیه: و ما لَنا اَنْ لانتوکّل علی الله:

ج) ما: 1- بعد از اِنْ- اِذا- کیفَ- مَتی- اَیْنَ- حیثُ- ایّ شرطیه عنوان می شود اِذا ماجِئتَ جِئنا

 

 

 

2- بعد از غیر و بینَ عنوان شود. جَلسَ بَیْنما زیدٍ و عمرٍ 3- بعد از عَنْ قرار گیرد: عمّا قلیلٍ تندمون

د) لا: 1- بعد از واوی که مسبوق به نفی است: ما جاء بطرسُ و لابولِسُ.

2- بعد از اَنْ مصدریّه بعنوان تاکید کننده معنی: قالَ مامَنَعَکَ اَنْ لا تَسْجُدَ اِذْ اَمَرْتُکَ.

3- قبل از قسم: لا اقسمُ بیَوم القیامَة:

ه) مِنْ: 1- قبل از اسم نکره ای که مسبوق به نفی و یا استفهام باشد: ما جاءنی مِنْ احدٍ.

هل جاءک مِن احدٍ.

خ) ب: 1- تاکید نفی : لیسَ اللهُ بظلّامٍ لِلْعَبید.

2- تاکید ساختن کلام مثبت: وَ کفی باللهِ شَهیدا.

(اَلْحمدُ للهِ رَبِّ الْعالَمین)

 

 

بسمه تعالی

نکات قواعد عربی (صرف)

نکته 1- در پاره ای از مواقع افعال صحیح ثلاثی مجردی یافت می شوند که هم مهموز و هم مضاعفند مانند: اَمّ و گاهی از اوقات مهموز و معتلند: مثل: اَتی- آبَ- رأی- أوی- و در پاره ای اوقات معتل و مضاعف: وَدَّ.

2- بعضی فعلها گاهی لازم و گاهی متعدی اند: سَفَحْتُ الدّم: خون را ریختم/ سفح الدم: خون جاری شد.

                                                                متعدی                                             لازم

فعل رَغِبَ اگر بوسیله فی متعدی گردد و به معنای: دوست داشت/ اگر توسط عَنْ: رها کرد / اگر توسط الی: طلب کرد

3- فعلهایی که پیوسته به صورت مجهول به کار می روند: جُنَّ: دیوانه شد/ عُنِیَ بِه: ناز کرد/ حُمَّ: تب کرد/

4- در دو مورد زیر ادغام و عدم/ ادغام جایز است:

1- در فعل مضارع مفرد مجزوم: لَمْ یَمُدَّ- لم یَمْدُد 2- امر مفرد: مُدَّ- اُمْدُدْ  

5- ادغام در 5 مورد زیر ممتنع است: 1-هر گاه اسم سه حرفی بوده و عین الفعلش متحرک باشد: طَلَلٌ- حِلَلٌ

2- هر گاه فعل مضاعف به ضمیر مرفوع صحیح متصل گردد: مَدَدْتُ- مَرَرْنا

3- در فعل تعجبی که به لفظ امر است: اَعْزِزْ بِزیدٍ 4- هر وقت دو حرف مجانس مجاور هم بوده و در اولی ادغام صورت گرفته شود: مُهلّل 5- هر گاه بر اصل ثلاثی مجرد حرفی اضافه شود تا به صورت رباعی درآید چه در فعل: جَلْبَتَ و چه در اسم: قُرْدُدْ

6- 1- هرگاه هر دو حرف مجانس متحرک، یا حرف اول ساکن و دومی متحرک ادغام واجب است:

مَدَدَ وَ مَدْدا← مَدَّ- مدّا

هر گاه حرف اول متحرک و ماقبل حرف صحیح ساکن باشد حرکت آن به ماقبل داده می شود: یَمْدُدُ← یَمُدُّ

7- در صیغه های 14 گونه مضارع مجزوم و اولین صیغة امر حاضر جایز الادغام است و هرگاه عین الفعل مضموم باشد در صورت ادغام آخر آن را می توان به ضمّه یا فتحه یا کسره تلفظ نمود: مُدُّ- مُدَّ- مُدِّ

و اگر عین الفعل مضموم نباشد آخر آن را می توان فتحه یا کسره تلفظ نمود: فِرَّ- فِرِّ   

8- صرف فعل رُأی به این صورت است:

 

امر:               ماضی:            مضارع غایب         مخاطب              وحده

رَ        ری      رأی     رأتْ     یَری     تَری        تَری      تَرَیْنَ                   اری

ریا      ریا      رأیا     رأتا     یَرَیان   تَرَیان       تَریانِ             تَرَیانِ                   نری

روا      رَیْنَ     رأوْا     رَأینَ    یَرَوْنَ    یَرَیْنَ        تَرَوْنَ              تَرَیْنَ

 

صرف فعل أری

ماضی

اری     اَرَتْ     /        اَرَیْتَ    اَرَیْتِ

اریا      اَرَتا      /        اَرَیْتُما   اَرَیْتُما

ارَوْا      اَرَیْنَ     /        اَرَیْتُم    اَرَیْتُم

 

امر: اَرِ- اَریا- اَرُوا- اَری - اَریا- اَرینَ- لِاُرِ- لِنُرِ            مضارع: یُری

 

9- در امر حاضر از أخَذَ و اَکَلَ همزه اصلی و زاید هر دو حذف و به جای اُوْخُدْ و اُوْ کُلْ- می گوئیم: خُدْ- کُلْ

10- همزه های قطع شامل: 1- همزه استفهام 2- متکلم وحده 3- باب افعال 4- فعل تعجب 5- اسم تفضیل 6- افعل وصفی: اَحمر 7- منقلب از فعل: احمد- 8- همزه جمع قلّه: انفسُ- همزه اصلیه: أخذ- اَلم 9- همزه حروف غیر از حرف تعریف: اَو- اَم- أنْ- اِن- 10- ضمایر: انا- انتَ.

11- فعل یَضْرِبُ را با هر یک از دو نون « ثقلیه و خفیفه » عنوان می کینم:

غائب                                 مخاطب                    

ثقلیه                                                                                 خفیه

یَضْرِبَنَّ            تَضْرِبَنَّ            تَضْرِبَنَّ            تَضْرِبنَّ           یَضْرِبَنْ 

یَضْرِبانِّ           تَضْرِبانِّ                     تَضْرِبانِّ           تَضْرِبانِّ           یَضْرِبُنْ

یَضْرِبُنَّ            یَضْرِبْنانِّ          تَضْرِبُنَّ            تَضْرِبْنانِّ

 

  • نون ثقلیه به تمام صیغه ها ملحق می شود اما نون خفیه در اخر تثنیه و جمع مؤنث در نمی آید فقط به 8 صیغه ملحق می شود.

یَضْرِبَنْ- یَضْرِبُنْ- تَضْرِبَنْ- تَضْرِبَنْ- تَضْرِبُنْ- تَضْرِبِنْ - اَضْرِبَنْ- نَضْرِبَنْ.

   1         3        4         7        9        10        13        14

12- مصدر میمی از سه حرفی بر وزن مَفْعَلْ بنا می شود: مَنْظَرْ و مَضْرَبْ- مَرْمی

اما اگر مصدر معتل الفاء در این صورت بر وزن مَفْعِلْ می آید: وَعَدَ- مَوْعِدْ/ وَقَعَ- مَوْقِعْ

و در غیر ثلاثی بر وزن فعل مضارع مجهول آن با تبدیل نمودن حرف مضارعه به میم مضموم ساخته می شود:

یُکْرَمُ- مُکْرَمْ               یُنْحَدَرُ- مُنْحَدَرْ

از معتل العین مانند: مَحیض- مَجیء- مَقبل- مَبیتِ- مَشیب- مَزید- مَسیر- مَصیر و گاهی بر آخر این مصدر تاة ملحق می شود: مَرْحَمَة- مَحْمَدَة- مَظْلِمَة- مَعْصیَة- مَعْرِفَة

13- اسم مَرة بر مصدری اطلاق می شود که بر وقوع فعل برای یک مرتبه دلالت کند: ضَرَبْتُهُ ضَرْبَه: او را یک بازدم و هر گاه فعل ثلاثی باشد مصدر مره بر وزن فَعْلَهْ/ و اسم نوع بر مصدری اطلاق می شود که بر هیئت (شکل) فعل و نوع آن دلالت کند: وثَبَ علیهِ وِثْبَةُ الْاَسَدِ: جست بر او مثل جستن شیر

و اگر غیر ثلاثی باشد اسم مره و نوع بر وزن مصدر فعل آنهاست شروط به آنکه به تا تانیث ختم گردد.

اِنْطَلَقْتُ اِنْطَلاقَةِ.

14- اسم فاعل و اسم مفعول اگر بر صفت ثابت دلالت کند صفت مشبهه نامیده می شود:

خطٌ مستقیم / هواءٌ مُعتَدِل/ خُلْقٌ مُهَذَّب/ سیرَةٌ مَحموُدَه/ طاهِرُ الْقَلْبِ

15- اسم تفضیل از فعلی بنا می شود که ثلاثی و متصرف و معلوم و تام و قابل تفاضل باشد و بر زنگ یا عیب یا زینت و یا زیور دلالت نکند: مانند انَتْ َاَعْلَمُ مِنْ اَخیک.

بنابراین  اسم تفضیل از زاحَمَ و نِعْمَ و حُمِدَ و کان و فنی اومات و خَضَرَ و عَمِیَ بنا نمی شوند.

                                مزید     جامد   مجهول    ناقصه   قابل تفضیل نیست  رنگ      عیب  

و اگر بخواهیم از غیرثلاثی مجرد یا آنچه که بر رنگ و عیب یا زینت دلالت دارد اسم تفضیل بسازیم به این صورت است که باید از کلماتی مثل: اَشَدُّ- اکبر- اکثر- اعظم- و مصدر منصوبی را به عنوان تمیز حسا کنیم. هو اَشَدُّ بیاضا و اکثرُ حوّلا/ هُو اَوْسَعُ اِخْتباراً مِنْ اخیهِ.                                                                             رنگ

       عیب                    غیر ثلاثی

16- مهمترین اوزان مبالغه: مِفْعال: مْقدام/ فِعّیل: صِدّیق/ مِفْعیل: مِعْطیر/ فَعُول/ فَیْعُول: قَیّوُم

17- اگر اسم زمان و مکان معتل الفاء بوده یا مضارع آن مکسورالعین باشد بر وزن مَفْعِلْ می آید.

مَوْضِعْ- موعِد- مَنزِل- مَجلِس- و در غیر این صورت بر وزن مَفْعَلْ: مَشْهَدْ- مَنْظَرْ  

و در غیر ثلاثی هموزن اسم مفعول می باشد: مُتَنَزَّهُ / مَخْتَبَرْ : آزمایشگاه

18- کِلا و کلِتا در صورتی می توانند اعراب تثنیه را بپذیرند که به ضمیر اضافه شوند و اگر به اسم ظاهر اضافه شوند در این صورت مانند اسم مقصور اعرابش در آخر لفظ تقدیر نیست:

کِلا الرّجلینِ عالمان .

 م                  خ

19- اسما در زیر چگونه مثنی می شوند: حمراء: حمراوان/ قرّاء : قَرّاآن/ دعاء: دُعا آن یا دُعاوان/

سَنَةَ: سَنَتان/ اِسْم: اِسْمَتان/ ابن: ابنتان/

20- اسماء زیر چگونه جمع مذکر سالم بسته می شوند: هادی: هادونَ- هادینَ/ وُضّاء: وُضّاوون مردان زیبا قاضی : قاضونَ- قاضینَ/ رضا: رضونَ- رضینَ/ لبنان: لُبنانیّون/

21- اسمی که جمع مذکر سالم با آن بسته شود دارای شرایط زیر می باشد: 1- علم باشد. 2- مذکر- 3-عاقل            4- بدون ت تانیث. بنابراین رجل و غلام چون علم نیستند نمی توان گفت رجلونَ و غلامونَ

همچنین کلماتی مانند سیبویه- و اعداد احد عشر و حمزه- معاویه جمع بسته نمی شوند.

22- شرایط صفت که جمع مذکر بسته شود مثل شرایط اسم است منتها صفاتی که از باب اَفْعَلْ – فَعْلاء مانند اَحْمَرَ و حمراء هستند جمع بسته نمی شوند و همچنین صفت نباید بر وزن فَعْلانِ و فَعْلی باشد.

مانند سَکْران- سَکْری و همچنین صفتی که به ت تأنیث باشد: قائمه که نمی شود.

23- اسمائی که به جمع مذکر سالم ملحق می شوند: اولو- بَنون- اَهْلون- عِلّیون- اَرضون- عالَمون- سِنون- عِشرون تا تسعین.

24- اسمی که جمع مونث سالم به آن تعلّق می گیرد: 1- اعلام مونث: مریم: مریمات: هِنْد: هندات

2- انچه که به علامت تانیث ختم شده باشد: جملیة:                صحراء: صحراوات

3- مصدری که بیش از سه حرف باشد: احسان- تعریف 4- مذکر غیر عاقلی که مصغر یا وصف شود: دریه معدود

25- از اسماء مختوم به ت اسمهای زیر استثناء شده اند:

اِمْرَأة- شاة- اَمَة- اُمَّة- شَفَة- مِلَّة:

جمع نساء- شیاء- اِماء- اُمَمْ- شِفاة- مِلل

همچنین از اسماء مختوم به الف تانیث فَعْلاء مونث افعل و فَعْلی مونث فَعْلان استثناء گردیده است. به این معنی که به جمع مونث سالم جمع بسته نمی شوند.

26- جمع مونث سالم کلمات به چه صورت است: کبری: کبریات/ صُغری: صُغْرَیات / صَلاة: صلوات/ زکاة: زکوات/ فتاة: فتیات/ نواة: نویات

27- جمع الجمع: که کلمه دوبار جمع بسته شود: ایادی ! ایدی و آن نیز جمع یَدْ

اَکالِب! جمع اکلُب و آن جمع کَلْب

28- جمع کلمات زیر: سَکْران: سکاری/ غَضْبان= غِضابِ/ جَواد: جِیاد/ صَبور: صُبُر/ کریم: کِرام/ شُجاع: شُجْعان/ قَتیل: قَتْلی/ شاهِدْ: شَواهِد/ جاهل: جُهّال/

29- اسم مؤنث دارای سه علامت است: 1- تاء مربوطه: ضاربة 2- الف مقصورة: سَلْمی 3- الف ممدودة: حَسناء

1- مونث لفظی: که بر مذکر دلالت می کند اما دارای علامت تانیت است: معاویه- زکریاء-

2- مونث معنوی: که بر مونث دلالت می کند اما دارای علامت تانیت نیست:  مریم- شمس- دار

3- لفظی و معنوی: بر مؤنث دلالت می کند و دارای علامت تانیت نیز هست: لطیفه- لیلی- حمراء

30- مونث در 4 مورد معنوی است: 1- اسماء اعلام جنس ماده و مونث: مریم

2- نامهای مختص به ماده و مونث: اخت- ام

3- نام شهرها و قبائل: شام- مصر- 4- اسم بعضی از اعضای زوج بدن: عین- رِجل- یَد

بعضی از کلمات دو وجهی هستند: سماء- سبیل- فَرَسْ- عقرب- فردوس- ضُحی- سکیّن-عنکبوت- ذَهَبْ- خَمْرْ- حانوت-طریق- عنق- دِرْع- اِرْنَب- قمیص

31- صفات به چه صورت مونث می شوند:

1- صفتی که بر وزن فَعْلان باشد مونث آن: فَعْلی می شود: سَکْران- سَکْری

2- صفت مشبهه بر وزن اَفْعَلْ مونث آن فَعْلی: اَحْمَر – حَمْراء

32- چند صفت در مذکر و مونث یکسان هستند. 1- فعّالة: رجلٌ علّامه- امراةُ- علّامة

2- مِفْعال: رجلٌ مِفْضال- امراةٌ مِفْضال- 3- فعول به معنای فاعل و فَعیل به معنای مفعول: رجلٌ صبور و امراةٌ صَبور / رجلٌ قتیل- امراةُ قتیل

33- از اسمهای زیر منسوب بسازید: ملمون : مسلمیّ / علماء : عالمیّ/ اسواق:سوقی/

اثنان: ثنوّی/ ثور: ثوروّی/ مَلِک: مَلکیّ/ اِبل: اِبلیّ/ بیضاء: بیضاوی/ سماء: سمائی – سماوّی- کساء: کسائی/ دواء: دوائی- دواویّ/ فتی: فتوّی/ مصطفی: مصطفّی/ معنی: معنوی/ کبری: کبرویّ/ بردی: بردی/ عاشوری: عاشوریّ/ مرتضی: مرتضیّ/ شجی: شجویّ/ قَریَه: قَرَوّی/ حی: حَیَوی/ مَرْمی: مَرْوَیّ/ جَوّ: جوّی/ عدوّ: عدوّی/ جمیلة: جلیلیّ/ حنیفه: حَنَفی/ اب: ابوّی/ اِبْن: نَبوّی/ اسم: سَمَوّی/ سَنة: سَنوّی/   

34- اسمهای زیر را تصغیر کنید: اِبْن: بُنَیَّ/ اَخ: اُخَیَّ/ عالم: عُوَیلمْ/ مِسکینْ: مُسَیکین/ فَوق: فُوَیق/ کمی بالاتر از آن/ بُعَیْد: کمی بعد از آن / سوداء: سُویداء / سَرْحان: گرگ: سُرَیْحین/ دینار: دُنَیْنیر/ میزان: مُوَیزین/ خادم: خُوَیدم/ مَرْیم: مُرَیِّمْ/ جَمیل: جُمَیِّل/ عصا/ عُصَیُّ/ کِتاب: کُتَیِّب/ حِساب: حُسَیِّبْ/ دَلْوْ: دُلَیَّهْ/ اَسْوَد: اُسَیْوِدْ/ عُصْفور: عُصَیفیرَ/ شَمس: شَمسیه/ قَوس: قُوَیس/ طَلْحَه: طُلَیْحَة/ عَیْن: عُینیَة / یَدْ: یُدَیّ/ دَمْ: دُمَیَّ/ اِسم: سُمَیَّ/ اِبْن: بُنَیَّ/ اَصْحاب: اُصَیْحاب/

35- اسم غیر منصرف: اسمی است که تنوین و کسره به آن نمی پیوندد و یا فتحه و یا ضمه به آن می پیوندد. هر گاه دو سبب از 9 سبب در اسم معرب جمع شود آن اسم غیر منصرف است:

1- علمیّت 2- تانیت 3- جمع- 4- ترکیب (مرکب بودن) 5- وصف (صفت بودن) 6- الف و نون زاید 7- عدل (از اصل خود تغییر کردن 8- وزن فعل (با فعل هموزن بودن 9- عُجْمه: عربی نبودن

36- اسم علم در 6 مورد غیر منصرف است: 1- هرگاه مختوم به الف و نون زائد باشد مانند: عثمان- رضوان در صورتی بر زیاده بودن استدلال می شود که قبل از ان سه حرف اصلی آمده باشد : رضوان ! رَضِیَ

2- هرگاه علم دارای وزن فِعل باشد: یَزید- اَحْمَدْ- تَعْلِبْ 3- هر گاه علم مرکب مزجی باشد: بَعَلْبک- بیتَ لحم- و مرکب عددی مثل خمسه عشر و مختوم و به ویه سیبویه نباشد که مبنی اند. 4-هر گاه علم مونث باشد چه لفظی: معاویه و چه معنا: مریم 5- هر گاه علم اعجمی و زائد بر سه حرف باشد: یعقوب و ابراهیم و هرگاه علم اعجبی و سه حرفی ساکن الوسط مثل نوح منصرف ولی اگر حرف دوم حرکت داشت غیر منصرف مثل شَتَر 6- هر گاه علم عدول کند کلمه عُمَرَ که معدول از عامد است.

37- صفت با در نظر گرفتن سه شرط غیر منصرف است. 1- هر گاه بر وزن فعلان که مونث آن فَعْلی است. مثلاً: صفوان: منصرف است چون وصفیّت آن اصلی نیست زیرا در اصل صفت برای سنگ تابان و نرم است.

2- هر گاه صفت بر وزن افعل که به توسط ة مونث نمی شود: احمر- افضل- اَعْرَجَ

همچنین اربع و ارنب منصرف هستند اولی برای عدد و دومی برای خرگوش وضع شده.

4-در صورتیکه صفت معدول از لفظ دیگری باشد: اُخَر! جمع اخری که معدول آخر است.

38- جمع با در نظر گرفتن دو شرط غیر منصرفند. 1- وزن مفاعل 2- مفاعیل که به ة تانیت مختوم نشود چون در غیر این صورت منصرفند: اساتذه- تلامذه

39- اسم منتهی به الف تانیت مقصور یا ممدود بدون در نظر گرفتن هیچ شرط غیر منصرف است مثل: فتی- مرتضی- صفراء

40- اسماء مبنی که بنای انها عارضی است. 1- منادای مفرد علم/ و نکره مقصوده: یا رجلُ- یا مومنان

2- اسم لای نفی جنس که نکره مفرد بود و مضاف و شبه مضاف نباشد مثل لارجل فی الدّار. 3- اعداد مرکب از 11 تا 19 به استثنای عدد 12 4- آنچه از ظروف و احوال که ترکیب مُزجی شده باشد اَزُورهُ صباحَ مساءَ و انتَ جاری بیتَ بیتَ یعنی همیشه 5- ظروفیکه به جمله اضافه شوند: تَصافینا یَومَ تَلاقینا 6- اسمهائی که برای جهات 6 گانه آورده می‌شود. فوق- تحت- یمین- شمال- خَلف- قدّام- امام- قبل و شامل قبل- بعد- اول- دون- حَسْبْ - غیر

41- برای جهات ششگانه و قبل و بعد و آنچه که نازل منزل این جهاتند 4 حالت وجود دارد که در سه حالت معرب و در یک حالت مبنی: اما حالات معرب: 1- هرگاه لفظا اضافه شوند: جاء زیدٌ قبلَ عمرو.

2- هرگاه مضاف الیه ذکر شود: جَلَسْتُ فوقَ السریر- تجری مِنْ تحتها الانهار- 3- هر گاه مضاف الیه محذوف شود. ولی معنا و لفظ قصد شده باشد: جاء زیدٌ و عمر و مِن قَبل و یا اینکه فقط لفظ در نیّت گرفته شود. اِبْدأ بذا مِنْ اوّل 4- بصورت تنوین معرب می شود هرگاه از اضافه قطع شود جاء زیدٌ و عمرٌ قبلا اما در یک صورت مبنی هستند یعنی مبنی بر ضم که مضاف الیه حذف شود و تنها معنای آن در نیت گرفته شود.

مثل: لله الامرُ مِن قَبْلُ و مِنْ بَعْدُ که در اصل مِن قبل کلِّ شی و کل شی

42- موصول مشترک دارای 4 لفظ هستند: 1- مَن 2- ما 3- ذا - 4- اَیُّ

ذا: شرطش آن است که بعد از مَن و ماء استفهامیّه قرار گیرد و با من و ما ترکیب نشده باشد مثل: ماذا فَعَلْتَ و مَنْ ذارایت که به معنای ما الّذی رَاَیْتَه.

و مشروط به اینکه اشاره به ان نشده باشد: پس هر گاه مقصود از ذا اشاره باشد مانند ما ذا الکتاب و من ذا الرجل از عمل ملغی می شود. پس هر گاه بعد از ذا، اسم باشدبرای اشاره است و اگر بعد از ذا فعل قرار گیرد موصول است.

43- اسماء شرط شامل: مَهْما (هر چه – هرگاه) اِذْما (اگر) متی (هر وقت) ایان (هر زمانیکه) این (هرکجا) انی (هرجا) حیثما(هر جا) ای (هر کدام) کیفما (هر طور که)

و اسماء شرط یا غیر ظرف اند مانند: مَنْ و ما و مهما 2- ظرف: که یارمانی: مَتی – ایّان- اِذما و یا مکانی: اَینَ- اَنّی- حَیثُما و بهترین وجه برای کَیْفما آن است که غیر ظرف حساب گردد.

44- اسماء استفهام شامل: مَن ذا و ماذا: چه کس- چه چیز- ایّان: چه زمان/ انّی: چه وقت /کَم: چند/ اَیُّ: کدام/ و اَیْنَ: ظرف است.

45- ظرف مکان: حیثُ- هُنا/ ظرف زمان: مَتی- اِذْ/ ظرف زمان: حین- مدّة  دهر- یوم- لیله- شهر- سنة-/

ظرف مبنی برای مکان: حیث – لدن- اینَ- هُنا- انّی

ظرف مبنی برای زمان: اِذْ- امس- مُذ- مَنذ- قطّ- لمّا- ایان- متی- الان  

 

 

(هُوَ الْاوّل و الْآخِر)